Tulisan Jawi: Bicara Jenis-jenis Hamzah

Baca versi Jawi di sini.

Baca bahagian pertama tulisan ini:
[ Tulisan Jawi: Kisah Hamzah Yang Digelar “Tiga Suku” ]

Pada bahagian pertama, saya telah membincangkan dua jenis hamzah iaitu hamzah tiga suku dan hamzah setara. Terdapat empat lagi jenis hamzah di dalam tulisan Jawi. Berikut merupakan keempat-empat jenis hamzah tersebut.

Jenis-jenis hamzah di dalam tulisan Jawi.

Hamzah di atas alif

Huruf hamzah di atas alif amat penting di dalam penulisan Jawi bagi menandakan sambungan imbuhan ‘di-‘, ‘se-‘ dan ‘ke-‘ kepada huruf yang bermula dengan bunyi vokal, seperti ‘diambil’ (دأمبيل), ‘seumat’ (سأومة) dan ‘ke atas’ (کأتس).

Hal ini bagi membezakan istilah-istilah yang mempunyai ejaan sama seperti ‘ke aras’ dan ‘karas’, yang hanya dapat dibezakan dengan penggunaan huruf tersebut, iaitu ‘کأرس’ dan ‘کارس’.

Satu kesilapan yang lazim dilakukan adalah menggantikan huruf ini dengan hamzah di bawah alif bagi kata dasar yang bermula dengan vokal ‘i’ atau ‘e’ (taling) seperti ‘diiringi’ dan ‘dielak’. Sebenarnya, huruf hamzah di atas alif kekal digunakan tanpa mengira vokalnya, seperti ‘دأيريڠي’ dan ‘دأيلق’.

Huruf ini juga terdapat dalam beberapa istilah serapan bahasa Arab yang dikekalkan ejaannya, contohnya ‘takhir’ (تأخير) dan ‘tamakninah’ (طمأنينة).

Hamzah di bawah alif

Kegunaan utama dan paling lazim bagi huruf hamzah di bawah alif adalah untuk menulis huruf ‘E’ di dalam tulisan Jawi, iaitu ‘إي’. Oleh kerana terdapat dua huruf yang sebutannya mempunyai ejaan sama di dalam tulisan Jawi iaitu ‘A’ dan ‘E’, huruf-huruf ini dibezakan dengan penggunaan diakritik hamzah.

Huruf hamzah di atas alif digunakan untuk menulis huruf ‘A’ (أي), manakala huruf ‘E’ menggunakan hamzah di bawah alif (إي).

Hal ini penting bagi penulisan istilah yang mempunyai imbuhan awalan ‘e’ bermaksud elektronik, seperti ‘e-mel’ (إي-ميل), ‘e-dompet’ (إي-دومڤيت) dan ‘e-penjana’ (إي-ڤنجان).

Huruf ini juga digunakan untuk menulis perkataan Melayu yang boleh dikelirukan dengan suatu perkataan lain. Contohnya ‘eh’ (إيه) yang boleh dikelirukan dengan ‘ayah’ (ايه), dan ‘ewah’ (إيوه) yang boleh dikelirukan dengan ‘ayuh’ (ايوه).

Namun begitu, perkataan ‘Islam’ ialah satu-satunya perkataan yang tidak mengikut mana-mana hukum di atas. Ejaan Arabnya dikekalkan dengan huruf hamzah di bawah alif iaitu ‘إسلام’.

Hamzah berumah

Kegunaan utama huruf hamzah berumah ya adalah untuk menandakan bunyi ‘e’ (pepet) selepas vokal ‘i’, ‘e’ (taling), ‘u’ atau ‘o’. Contoh kegunaannya adalah dalam istilah-istilah seperti ‘Boolean’ (بوليئن) dan ‘konstituen’ (کونستيتوئن).

Namun, terdapat satu hukum khas jika vokal sebelumnya ialah ‘i’ atau ‘e’ (taling). Hamzah berumah ya hanya digunakan apabila pola suku kata tersebut adalah di akhir perkataan, seperti ‘candelier‘ (چندليئر). Jika vokal sebelumnya ialah ‘u’ dan ‘o’, ia tetap menggunakan sistem tersebut walaupun pola suku kata berada di tengah-tengah perkataan, seperti ‘konsekuensi’ (کونسي‍ﮑﻮئن‍‍ﺴﻲ).

Hamzah berumah ya juga digunakan bagi memisahkan huruf ya yang ditulis dua kali kerana pengulangan bunyi vokal sama, ataupun ketika penulisan bagi dua bunyi vokal iaitu ‘i’ dan ‘e’ (taling). Contoh situasi ini adalah ‘cemeeh’ (چميئيه), ‘orientasi’ (اوريئينتاسي) dan ‘aparteid’ (اڤرتيئيد).

Huruf ini turut digunakan bagi menandakan penyambungan dua bunyi konsonan di dalam satu pola suku kata seperti ‘Ch’ng’ (چئڠ).

Selain itu, beberapa istilah serapan Arab juga menggunakan hamzah berumah ya bagi mengekalkan ejaan asal, contohnya ‘masalah’ (مسئله) dan ‘tahniah’ (تهنيئه). Hal ini turut terpakai bagi huruf hamzah berumah wau.

Hamzah berumah wau pula langsung tidak digunakan dalam mana-mana perkataan jati Melayu. Ia hanya digunakan untuk kata serapan Arab yang masih mengekalkan ejaannya seperti ‘mukmin’ (مؤمن).

Kesimpulan

Tulisan Jawi mempunyai berbagai-bagai cara untuk menulis huruf hamzah. Setiap cara dan kedudukannya mempunyai kegunaan dan bunyi berbeza.

Maka, adalah penting bagi kita untuk menguasai pemahaman dalam perkara ini, agar jelas mengenai cara sebenar menulis tulisan Jawi, dan tidak membuat kesilapan ketika menulis.

Ini merupakan salah satu bukti bahawa tulisan Jawi adalah unik berbanding tulisan lain yang menggunakan sistem tulisan Arab. Tulisan Jawi telah diadaptasikan bagi kesesuaian tempatan di kawasan Malaysia, agar mudah dibaca, dipelajari dan difahami.

Walaupun bahasa Melayu mempunyai banyak perkataan serapan bahasa Arab, namun lazimnya ejaannya diubah agar bersesuaian dengan sistem Jawi supaya lebih mudah untuk dibaca, seperti ‘fikir’ (‘فکر’ kepada ‘فيکير’) dan ghaib (‘غائب’ kepada ‘غاءيب’).


Lagi dalam siri penulisan tentang tulisan Jawi:

Tulisan Jawi: Kisah Hamzah Yang Digelar “Tiga Suku”

Baca versi Jawi di sini.

Walaupun berasal daripada tulisan Arab, sistem tulisan Jawi adalah berbeza berbanding tulisan asalnya. Sistemnya telah mengalami berbagai-bagai perubahan bagi mengadaptasinya kepada bahasa Melayu. Hal ini termasuklah konsep penulisan serta penambahan huruf-huruf yang baharu.

Salah satu perubahan terbesar ialah sistem penggunaan huruf hamzah.

Menurut Dewan Bahasa dan Pustaka, terdapat 6 jenis hamzah di dalam bahasa Melayu, iaitu hamzah setara (ء), hamzah berumah ya (ئ) dan wau (ؤ), hamzah di atas (أ) dan di bawah (إ) alif, dan bentuk yang paling lazim iaitu hamzah tiga suku (ء).

Jenis-jenis hamzah di dalam tulisan Jawi.

Penggunaan huruf hamzah di dalam bahasa Melayu adalah berbeza berbanding hamzah di dalam tulisan Arab.

Sila baca: Tulisan Jawi dan Identiti Malaysianya Yang Tersendiri

Hamzah tiga suku

Yang membezakan rupa hamzah tiga suku berbanding hamzah setara adalah kedudukannya di dalam sesuatu penulisan. Hamzah tiga suku ditulis lebih tinggi daripada hamzah setara iaitu pada paras tiga suku huruf biasa.

Hamzah tiga suku mempunyai berbagai-bagai kegunaan. Huruf tersebut digunakan dalam penulisan imbuhan ‘-an’ pada kata dasar yang mempunyai vokal akhiran ‘a’, contohnya ‘bela’ (بلا), yang menjadi ‘belaan’ (بلاءن).

Hamzah tiga suku turut digunakan bagi menandakan bunyi diftong ‘ai’, ‘ae’ (taling), ‘ao’ dan ‘au’ pada awal perkataan, seperti ‘aiskrim’ (اءيسکريم) dan ‘automatik’ (اءوتوماتيک).

Satu lagi kegunaan hampir sama ialah bagi menandakan pertukaran bunyi vokal atau vokal berganding daripada huruf alif kepada ya, alif kepada wau dan wau kepada ya, seperti ‘air’ (اءير), ‘sauh’ (ساءوه). Ia juga digunakan dalam pen-Jawian istilah bahasa asing seperti ‘queen‘ (کوءين). Begitu juga bagi imbuhan ‘-i’ selepas vokal ‘a’, ‘e’ (pepet), ‘u’ dan ‘o’, di mana huruf ini akan digunakan sebelum huruf ya, contohnya ‘mulai’ (مولاءي).

Huruf ini juga digunakan untuk perkataan-perkataan atau nama-nama ekasuku yang bermula dengan bunyi vokal selain ‘a’, seperti ‘ong’ (ءوڠ), ‘inn‘ (ءين) dan ‘Ern’ (ءرن). Hal ini untuk membezakannya daripada perkataan seperti ‘awang’ (اوڠ), ‘ini’ (اين) dan ‘aran’ (ارن).

Cara menulis “KEDAI AUTOMOTIF ENG, KAMPUNG LAUT” dalam tulisan Jawi.

Kebanyakan perkataan Arab yang menggunakan huruf hamzah di akhir perkataan akan dieja dengan hamzah tiga suku di dalam bahasa Melayu, seperti ‘intiha’ (انتهاء) dan ‘loklok’ (لوءلوء).

Terdapat satu kegunaan huruf hamzah tiga suku yang unik iaitu sebagai pengakhiran glotal kepada gelaran Dato’ atau Datuk (داتوء). Manakala, perkataan ‘datuk’ dalam konteks ahli keluarga pula menggunakan huruf qaf (داتوق).

Sila baca: 5 Kesilapan dan Kesalahtanggapan Lazim Dalam Menulis Jawi

Hamzah setara

Huruf hamzah setara jarang dijumpai di dalam tulisan Melayu. Hal ini kerana ia hanya wujud di dalam kata serapan bahasa Arab yang dikekalkan ejaannya seperti ‘doa’ (دعاء), ‘manusia’ (نساء) dan ‘al-Quran’ (القرءان).

Manakala istilah jati Melayu dan istilah-istilah lain termasuk juga beberapa istilah serapan bahasa Arab pula menggunakan huruf hamzah tiga suku.

Perbezaan hamzah tiga suku dan hamzah setara.

Terdapat empat lagi jenis hamzah untuk dibicarakan. Insya-Allah, saya akan membincang mengenainya di dalam bahagian kedua.

Baca bahagian kedua tulisan ini:
[ Tulisan Jawi: Bicara Jenis-jenis Hamzah ]


Lagi dalam siri penulisan tentang tulisan Jawi: