Tulisan Jawi dan Identiti Malaysianya Yang Tersendiri

Walaupun berasaskan pada pohon dan akar yang sedia ada, namun ianya mempunyai pucuk daun dan buahnya yang tersendiri dan berbeza daripada pohon-pohon lain; maka inilah sepatutnya menjadi kebanggaan seluruh warga Malaysia.

Baca versi Jawi di sini.

Jawi, kebiasaannya perkataan ini hanya dikaitkan dengan tulisan Jawi, iaitu tulisan asal bahasa Melayu sebelum pengenalan tulisan Rumi kepada budaya kita.

Namun, sebenarnya definisi perkataan Jawi bukanlah hanya sekadar nama sejenis tulisan tetapi menurut Dewan Bahasa dan Pustaka, Jawi bermaksud Melayu; justeru tulisan Jawi membawa makna tulisan Melayu.

Pada akhir tahun 2019, Raja Permaisuri Agong, Tunku Hajah Azizah Aminah Maimunah Iskandariah binti Almarhum Al-Mutawakkil Alallah Sultan Iskandar Al-Haj telah mengumumkan bahawa Baginda akan menggunakan tulisan Jawi di laman Twitter Baginda.

Perkara ini telah membangkitkan semangat dalam kalangan rakyat Malaysia untuk mengembalikan penggunaan dan memperkasakan tulisan Jawi; dan hasilnya ramai dalam kalangan warga maya telah mula menggunakan tulisan Jawi di pelbagai platform media sosial.

Namun sejauh manakah kita mengenali keistimewaan khazanah warisan kita ini, khasnya abjad yang digunakan dalam tulisan Jawi?

Walaupun benar bahawa abjad Jawi berasal daripada abjad Arab, tetapi bukan sahaja tidak kesemua abjad Jawi wujud di dalam abjad Arab, malah, tidak semua abjad Jawi ditulis dalam bentuk yang sama seperti cara tulisan abjad Arab.

Seperti yang kita maklum, huruf-huruf Jawi seperti ca (چ), nga (ڠ) dan nya (ڽ) tidak ada di dalam abjad Arab kerana berbeza dengan bahasa Melayu, bunyi-bunyi bagi huruf tersebut tidak wujud di dalam bahasa Arab.

Dalam hal yang lain, mungkin ada yang tidak menyedari bahawa terdapat juga huruf yang walaupun ada di dalam kedua-dua tulisan Arab dan Jawi, tetapi cara huruf-huruf itu ditulis di dalam kedua-dua sistem tulisan ini adalah berbeza, iaitu huruf kaf.

Mereka yang boleh membaca Al-Quran dan teks Arab tentu maklum bahawa cara menulis huruf kaf di dalam bahasa Arab adalah seperti ini, “ك”, dan bentuknya tidak berubah apabila berada di akhir sesebuah perkataan, iaitu “ـك”. Ia hanya mempunyai rupa yang berbeza apabila berada di awal atau pertengahan perkataan iaitu “كـ” atau “ـكـ”.

Dengan persepsi bahawa abjad Jawi adalah sama dengan abjad Arab, ada dalam kalangan kita yang menulis huruf kaf di dalam tulisan Jawi dengan cara yang sama dengan huruf kaf dalam tulisan Arab; walhal cara penulisan huruf kaf di dalam tulisan Jawi adalah berbeza apabila kedudukannya di akhir perkataan atau apabila ianya tidak bersambung dengan abjad lain.

Berbeza dengan bahasa Arab, cara menulis huruf kaf di dalam tulisan Jawi adalah “ک” jika tidak bersambung, dan “ـک” apabila berada di akhir perkataan, sepertimana bentuknya apabila berada di tengah-tengah dan di permulaan perkataan.

Begitu juga dengan huruf ga, yang ramai ingatkan bahawa ia ditulis seperti ini “ڬ”, namun sebenarnya ditulis begini “ݢ”.

Ini ialah kerana cara menulis huruf kaf dalam tulisan Jawi telah dipengaruhi oleh sistem penulisan bahasa Farsi, namun ianya bukanlah bermakna bahawa kesemua abjad Jawi adalah sama dengan abjad Farsi; contohnya abjad ga atau disebut gaf dalam bahasa Farsi.

Berbeza dengan tulisan Jawi, abjad tersebut ditulis seperti ini, “گ” di dalam sistem tulisan Farsi.

Malah lebih menarik, cara menulis huruf ga di dalam tulisan Jawi adalah unik kepada tulisan Jawi sahaja dan berbeza daripada cara huruf atau bunyi tersebut ditulis di dalam sistem tulisan lain.

Seperti yang kita ketahui, huruf pa (ڤ) di dalam tulisan Jawi yang membawa bunyi yang sama seperti bunyi huruf “P” di dalam tulisan Rumi tidak wujud di dalam sistem tulisan Arab dan Farsi.

Di dalam bahasa Farsi, huruf yang digunakan bagi bunyi tersebut ialah pe (پ), iaitu adaptasi daripada huruf Arab ba (ب).

Menariknya, walaupun huruf pa (ڤ) wujud di dalam tulisan lain termasuk Arab Mesir dan Kurdi, namun dalam bahasa-bahasa tersebut, huruf itu dipanggil ve dan membawa bunyi seperti huruf “V” dan bukannya digunakan untuk bunyi huruf “P” seperti di dalam tulisan Jawi.

Ini bermakna bahawa walaupun huruf-huruf seperti pa (ڤ) dan nga (ڠ) juga terdapat di dalam bahasa lain, namun sebutannya dan kegunaannya adalah berbeza berbanding dalam tulisan Jawi.

Manakala, huruf-huruf seperti ga (ݢ), nya (ڽ) dan va (ۏ) pula hanya wujud di dalam tulisan Jawi sahaja, dan tidak boleh didapati di dalam mana-mana tulisan lain di dunia ini.

Ini membuktikan keistimewaan tulisan Jawi, yang walaupun berasal daripada tulisan Arab, namun mempunyai identitinya yang tersendiri yang bertunjangkan lenggok bahasa dan budaya kita, bersesuaian dengan semangat negaranya iaitu Malaysia.

Ibaratnya, walaupun berasaskan pada pohon dan akar yang sedia ada, namun ianya mempunyai pucuk daun dan buahnya yang tersendiri dan berbeza daripada pohon-pohon lain; maka inilah sepatutnya menjadi kebanggaan seluruh warga Malaysia.

Sebaliknya, dalam hal tulisan Rumi pula, abjadnya diambil secara total daripada sistem tulisan lain dan tidak terikat dengan budaya kita, tanpa sebarang penambahan atau pengadaptasian langsung.

Justuru, hargailah warisan budaya kita, belajarlah mengenali yang mana intan dan yang mana kaca.

Hayatilah pesanan orang tua-tua, yang lama dikelek, yang baharu didukung agar kita tidak hilang khazanah negara ibarat yang dikejar tidak dapat, yang dikendong berciciran.

Kekecohan Membangkit Minat Saya Memartabatkan Tulisan Jawi

Pada mulanya saya tidak menyangka kekecohan berkaitan isu tulisan Jawi dan khat akan menjadi begitu panas dan berlarutan sampai begini.

Memberi peluang pelajar sekolah rendah mengenali dan mempelajari tulisan Jawi adalah satu usaha yang sangat baik untuk memastikan generasi muda tidak akan buta tulisan Jawi, iaitu tulisan asal Bahasa Melayu.

Perkara ini penting bukan hanya kerana tulisan Jawi merupakan khazanah berharga negara tetapi ianya penting dari segi akademik, lebih-lebih lagi dalam usaha mengkaji dan memahami sejarah negara kerana banyak dokumen lama ditulis dalam tulisan Jawi.

Namun malang sekali kerana sebaik sahaja perkara ini diumumkan, telah timbul berbagai bantahan daripada mereka yang mungkin kurang memahami betapa pentingnya tulisan Jawi kepada sejarah dan ketamadunan negara bangsa.

Antara yang lantang bersuara termasuklah badan pertubuhan pendidikan Cina, Dong Zong yang juga telah memulakan petisyen membantah perkara ini.

Dong Zong mendakwa langkah kerajaan untuk mengajar tulisan Jawi di sekolah ialah satu usaha ke arah “Islamisasi” dan ianya bercanggah dengan Perkara 12(3) Perlembagaan Persekutuan kerana memaksa seseorang untuk menyertai amalan agama lain; alasan dangkal ini dijawab oleh Perdana Menteri Tun Dr Mahathir di mana beliau melabelkan Dong Zong sebagai “rasis”.

Kekecohan ini telah menyedarkan saya tentang kekhilafan diri saya sendiri yang selama ini tidak berusaha menggunakan tulisan Jawi dalam kehidupan harian saya.

Saya boleh membaca teks Jawi tetapi masih tidak begitu mahir dalam mengeja dalam ejaan Jawi dan kini saya merasa bertanggungjawab untuk belajar dan berusaha menggunakan tulisan Jawi.

Sekarang, semasa kelas hadis mingguan yang saya hadiri, saya menulis nota menggunakan tulisan Jawi walaupun menghadapi masalah untuk mengeja dengan betul.

Maka, setelah pulang ke rumah saya akan menyemak semula tulisan saya dan memperbaiki ejaan yang salah.

Tulisan Jawi saya tidaklah cantik, dan saya masih bergantung kepada kamus Daftar Kata Bahasa Melayu Rumi-Sebutan-Jawi terbitan Dewan Bahasa dan Pustaka serta aplikasi atas talian yang mengubahkan tulisan Rumi kepada tulisan Jawi untuk merujuk ejaan Jawi yang betul.

Alhamdulillah, sudah semakin banyak ejaan Jawi yang telah saya tahu dan saya semakin dapat memahami konsep ejaan Jawi dengan lebih baik.

Sebagai seorang rakyat Malaysia, saya bukan sahaja harus memartabadkan tulisan Jawi tetapi kini saya berasa malu kepada diri saya sendiri kerana saya tidak mahir menulis tulisan Jawi.

Saya tidak mahu menjadi rakyat yang hanya mengejar kejayaan material dan lupa akan asal usul budaya bangsa saya sendiri kerana kejayaan material semata-mata tidak akan dapat membina dan mempertahankan ketamadunan negara bangsa.

Satu Penghargaan

Pada 22hb Januari yang lalu, saya telah mencadangkan satu perkataan baharu kepada Dewan Bahasa dan Pustaka melalui laman Gerbang Kata DBP. Perkataan yang saya cadangkan ialah “wargamaya”, bermakna pengguna-pengguna media sosial atau warga alam maya.

Saya terdetik untuk mencadang perkataan ini setelah membaca tulisan-tulisan di internet, di mana penulis-penulis di alam maya menggunakan istilah-istilah seperti “netizen” atau “warganet” di dalam penulisan Bahasa Melayu untuk merujuk kepada warga alam maya, namun istilah-istilah tersebut tidak diiktiraf atau diterima oleh Dewan Bahasa dan Pustaka, yang merupakan badan rasmi kerajaan Malaysia untuk menggerak dan memartabatkan Bahasa Melayu sebagai Bahasa Kebangsaan.

Alhamdulillah, saya telah menerima satu e-mel balas daripada pihak DBP, yang memaklumkan bahawa mereka telah menerima cadangan saya, dan perkataan “wargamaya” yang saya cadangkan itu telah dikategorikan sebagai “kata masukan baru” DBP. Ini adalah suatu kejayaan yang sangat besar etinya bagi saya. Saya sangat bersyukur, terkejut, gembira dan terharu.


Saya ingin mengucap jutaan terima kasih yang tidak terhingga kepada DBP, yang telah menerima cadangan yang saya suarakan kepada mereka.

Berbanding dengan istilah seperti “netizen” dan “warganet”, “wargamaya” merupakan sebuah perkataan yang sepenuhnya berasal daripada Bahasa Melayu, memandangkan perkataan“netizen” dan “warganet ” adalah gabungan dua perkataan yang mempunyai asal usul daripada perkataan Bahasa Inggeris.

Saya mahukan perkataan baharu yang saya reka itu mempunyai terjemahan yang tepat, berasal daripada Bahasa Melayu, mudah disebut dan difahami. Membaca Kamus Dewan Edisi Keempat, saya mendapat ilham untuk mengambil dua perkataan yang sedia ada, iaitu “warga” dan “alam maya” dan menggabungkannya menjadi satu perkataan baharu iaitu “wargamaya”. Ini ialah kerana perkataan “warga” bermaksud, ahli suatu keluarga, syarikat, dan lain-lain; manakala perkataan “maya” bermaksud sesuatu yang kelihatannya ada tetapi sebenarnya tidak ada, ataupun sesuatu yang berkaitan dengan komputer dan Internet.

Sekali lagi saya mengucapkan jutaan terima kasih yang tidak terhingga kepada pihak Dewan Bahasa dan Pustaka kerana mengambil berat tentang hal ini dan menerima cadangan saya, walaupun saya hanyalah seorang pelajar.

Ini menunjukkan sikap professionalisme DBP yang tidak langsung mendiskriminasikan faktor usia dan bersedia menerima cadangan daripada seluruh rakyat Malaysia dalam usaha untuk memartabatkan Bahasa Melayu.

Bahasa Jiwa Bangsa

Buku Harapan – Dimanakah Agenda Islam Dalam Manifesto PH?

Pakatan Harapan telah mengeluarkan buku manifesto mereka yang bertajuk Buku Harapan dengan janji “akan memastikan semua rakyat pelbagai bangsa dan agama dapat berkongsi hasil kemakmuran dan kemajuan negara secara adil dan saksama”.

Banyak yang telah diperkatakan tentang buku manifesto ini namun terdapat satu perkara teras yang amat penting yang pada saya telah menimbulkan persoalan yang amat besar tentang ideologi dan asas negara yang cuba dipinda oleh pakatan DAP, PKR, PAN, PPBM dan sekutu mereka secara halus tanpa disedari oleh majoriti rakyat Malaysia.

Pada muka surat 10 dokumen yang setebal 195 mukasurat itu, antara perkara penting yang disebut adalah mereka akan mempertahankan Perlembagaan Persekutuan, termasuklah Perkara 3.

Saya terkejut apabila membaca ayat diatas, namun ianya tidaklah menghairankan kerana ini bukanlah kali pertama pakatan yang diketuai oleh DAP ini gagal memetik, atau dengan sengaja salah petik Perkara 3(1) Perlembagaan Persekutuan!

Sila baca, Perjanjian DAP, PKR, PAN, PPBM Untuk Meminda Perkara 3(1)?

Malah tulisan saya itu telah mendapat perhatian daripada Tun Dr. Mahathir sendiri; sila baca, Surat Balas Tun M Tidak Menjawab Persoalan.

Apakah niat Pakatan Harapan menukar dua perkataan daripada ayat sebenar Perkara 3(1) di dalam teks Bahasa Melayu Perlembagaan dimana:

  1. Perkataan “tetapi” telah ditukarkan kepada “dan”
  2. Perkataan “damai” telah ditukarkan kepada  “harmonis”

Mungkin ramai yang menganggap ini bukanlah persoalan yang besar, kerana ayat di atas kelihatan hampir sama dengan apa yang tertulis di dalam Perkara 3(1) Perlembagaan Persekutuan:

Islam ialah agama bagi Persekutuan; tetapi agama-agama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai di mana-mana Bahagian Persekutuan.

Namun, walaupun ia dilihat sebagai hampir sama, tetapi hakikatnya, ayat yang tertulis di dalam Buku Harapan itu membawa maksud yang amat jauh berbeza dari segi tafsiran perundangan berbanding dengan maksud sebenar Perkara 3(1), akibatnya:

  1. Merendahkan  kedudukan Islam kepada setaraf dengan agama-agama lain.
  2. Merendahkan kepentingan Perkara 3 menjadi sebahagian daripada Perkara 11 (tentang kebebasan beragama).

Implikasi megUBAH perkataan “tetapi” ditukarkan kepada “dan”:

Dalam konteks ini, apabila perkataan “tetapi” diubah kepada perkataan “dan”; implikasinya ialah kedudukan agama-agama lain di naikkan kedudukannya menjadi setaraf dengan kedudukan Islam; sedangkan kedudukan Islam di dalam Perlembagaan adalah amat tinggi berbanding agama-agama lain; sila baca Lagi Usaha Parti Pembangkang Menipu Umat Islam.

Perkara ini telah ditegaskan oleh Hakim Mohd Noor Abdullah di dalam penghakiman Mahkamah Tinggi kes Meor Atiqulrahman bin Ishak & Ors v Fatimah Sihi & Ors[2000]  1 MLJ 393:

Pada pendapat saya “Islam ialah ugama bagi Persekutuan tetapi ugama-ugama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai” bermakna Islam adalah ugama utama di antara ugama-ugama lain yang dianuti di negara ini seperti Kristian, Buddha, Hindu dan selainnya. Islam bukan setaraf dengan ugama lain, bukan duduk berganding bahu atau berdiri sama tegak. Ia duduk di atas, ia berjalan dahulu, terletak di tempat medan dan suaranya lantang kedengaran. Islam ibarat pokok jati – tinggi, teguh dan terampil. Jika bukan sedemikian Islam bukanlah ugama bagi Persekutuan tetapi adalah salah satu di antara beberapa ugama yang dianuti di negara ini dan setiap orang sama-sama bebas mengamalkan manamana ugama yang dianutinya, tiada lebih satu dari yang lain. Peruntukan ‘Islam ialah ugama bagi Persekutuan’ hendaklah ditakrif dan ditinjau tujuannya dengan membaca bersama peruntukan lain dalam Perlembagaan khususnya Perkara 89, 152, 153 dan 14.

Perkara 3 adalah Perkara yang memperuntukkan kedudukan Islam sebagai agama bagi Persekutuan namun ada pihak yang merendahkan dan menyalah gunakan Perkara 3(1) untuk membuktikan bahawa Perlembagaan memberi kebebasan kepada agama-agama lain, padahal kebebasan beragama termaktub di bawah Perkara 11 Perlembagaan Persekutuan.

Tan Sri Apandi Ali di dalam penghakiman kes Titular Roman Catholic Archbishop of Kuala Lumpur v Menteri Dalam Negeri and Kerajaan Malaysia, menegaskan “Kebebasan Beragama” di dalam Perkara 11 adalah tertakluk kepada Islam kerana kedudukan Perkara 3(1) adalah “di dalam lingkungan Bahagian I Perlembagaan” (within the confines of Part I of the Constitution) sementara Perkara 11 berada di Bahagian 2 Perlembagaan.

Tujuan ungkapan “tetapi agama-agama lain boleh diamalkan dengan aman dan damai” dalam Perkara 3(1) ialah untuk memperincikan bahawa walaupun Islam adalah agama bagi Persekutuan, namun penganut agama lain masih dibenar  mengamalkan agama mereka, selagi mereka mematuhi undang-undang dan tidak menimbulkan potensi yang boleh mengganggu kehidupan masyarakat Malaysia, khasnya penganut agama Islam; dan bukannya memberi kebebasan kepada mereka untuk berbuat sesuka hati atas dasar amalan agama mereka.

Implikasi apabila perkataan “damai” telah diUBAH kepada “harmonis”:

Apakah tujuan Buku Harapan menggunakan “aman dan harmonis”; walhal di dalam teks Bahasa Melayu Perlembagaan Persekutuan, perkataan yang diguna adalah “aman dan damai”?

Mengubah satu perkataan ini telah membawa implikasi yang amat besar, iaitu telah merendahkan kedudukan Islam di Malaysia.

Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) mendefinisikan perkataan damai sebagai:

1 tidak berperang atau tidak bermusuh-musuhan dll; aman: Rakyat Malaysia hidup dgn aman.

Manakala perkataan harmonis didefinisikan sebagai:

IB selaras, seimbang, sepadan, sesuai atau bersesuaian (antara satu sama lain). (Kamus Dewan Edisi Keempat)

Ini membuktikan bahawa penggatian perkataan “damai” kepada “harmonis” telah sekali lagi menyamaratakan kedudukan semua agama; dan ini bercanggah dengan tafsiran Perlembagaan oleh Tan Sri Mohamed Apandi Ali semasa penghakiman Mahkamah Persekutuan kes Titular Roman Catholic Archbishop of Kuala Lumpur v. Menteri Dalam Negeri and Kerajaan Malaysia:

[42] It is my judgment that, based on the facts and circumstances of the case, the usage of the word “Allah” particularly in the Malay version of the Herald, is without doubt, do have the potential to disrupt the even tempo of the life of the Malaysian community. Such publication will surely have an adverse effect upon the sanctity as envisaged under Article 3(1) and the right for other religions to be practiced in peace and harmony in any part of the Federation. Any such disruption of the even tempo is contrary to the hope and desire of peaceful and harmonious co-existence of other religions other than Islam in this country.

Jelas, dengan mengubah perkara yang nampaknya kecil kepada Perkara 3(1), pembangkang bukan sahaja telah mengubah maksud Perkara 3, tetapi juga Perkara 10(2), 11(4), 153 dan sebagainya kerana semua Perkara di dalam Perlembagaan mesti dibaca bersama dan tidak boleh bercanggah di antara satu sama lain seperti yang telah ditegaskan oleh DYMM Almarhum Sultan Azlan Shah Di dalam penghakiman Mahkamah Tinggi kes Loh Kooi Choon v The Government of Malaysia [1977] 2 MLJ 187.

Constitution as the supreme law, unchangeable by ordinary means, is distinct from ordinary law and as such cannot be inconsistent with itself.

Di dalam Buku Harapan, Pakatan Harapan sekali lagi menjelaskan apa maksud Perkara 3 yang mereka ingin pertahankan; iaitu ‘Perkara 3’ yang telah mereka ubah selaras dengan niat dan kehendak mereka dan bukannya berjanji untuk mempertahankan Perkara 3(1) seperti yang tertulis di dalam Perlembagaan yang ada sekarang. 

Amat tidak masuk akal apabila orang Islam menyokong Pakatan Harapan, sedangkan janji mereka di dalam Buku Harapan jelas mengkhianati kedudukan agama Islam di dalam Perlembagaan.

Berdasarkan manifesto mereka, menyokong Pakatan Harapan adalah seolah-olah memberi mandat untuk mereka merendahkan kedudukan agama Islam di Malaysia.

Malangnya ramai orang Islam yang tertipu dengan janji manis pakatan DAP!

Sila baca: Kit Siang Akan Pinda Perlembagaan DAP?